Kalibracja termometru – na czym polega i kiedy ją wykonać?

Wpis zaktualizowany: październik 2026 - z procedurą sprawdzenia w wodzie z lodem, kalibracją termometru bezdotykowego i zasadami korekty wskazań.

Kalibracja termometru to porównanie jego wskazań z wzorcem o znanej temperaturze i ustalenie, o ile się myli. Najprostszy wzorzec masz w kuchni: woda z pokruszonym lodem ma 0 °C. Termometr elektroniczny, który w takiej mieszaninie pokazuje 0,8 °C, zawyża wynik o 0,8 °C - i tyle trzeba odjąć od jego odczytów albo wprowadzić jako korektę w przyrządzie. Gdy wynik ma się obronić przed sanepidem, inspekcją farmaceutyczną albo audytorem, potrzebne jest wzorcowanie w laboratorium i świadectwo z niepewnością pomiaru.

W tym artykule pokazujemy, jak skalibrować termometr elektroniczny samodzielnie - w wodzie z lodem, we wrzącej wodzie i przez porównanie z termometrem wzorcowym - jak sprawdzić termometr bezdotykowy, jak wprowadzić korektę w przyrządzie i kiedy samodzielne sprawdzenie przestaje wystarczać.

Kalibracja, wzorcowanie, adiustacja i legalizacja - cztery różne czynności

W mowie potocznej „kalibracja” znaczy wszystko naraz. W metrologii to cztery osobne czynności i warto je rozróżniać, bo tylko jedna z nich daje dokument, na który powołasz się przy kontroli.

Polskie „kalibrowanie termometru” najczęściej oznacza więc sprawdzenie albo adiustację, a w języku norm - wzorcowanie. Szczegółowo różnice, zawartość świadectwa i sposób czytania poprawki opisujemy w przewodniku o świadectwie wzorcowania mierników temperatury i wilgotności.

Kiedy kalibrować termometr

• Przed pierwszym użyciem w zastosowaniu, w którym wynik ma znaczenie - fabryczne ustawienie nie mówi, jak przyrząd wypada w Twoim punkcie pracy.
• Okresowo - najczęściej co 12 miesięcy; okres ustala zakład w swojej procedurze, na podstawie tego, jak stabilny okazał się przyrząd przy poprzednich wzorcowaniach.
• Między wzorcowaniami - krótkie sprawdzenie w wodzie z lodem raz w miesiącu albo raz na kwartał wyłapie przyrząd, który zaczął się rozjeżdżać, zanim zauważy to audytor.
• Po upadku, zalaniu, wymianie sondy albo naprawie - wtedy wcześniejszy wynik przestaje obowiązywać.
• Gdy dwa przyrządy w tym samym miejscu pokazują różne wartości - różnica większa niż suma ich dokładności znaczy, że przynajmniej jeden wymaga sprawdzenia.

Wymagania dla aptek, w tym częstotliwość i punkty wzorcowania termometrów w lodówkach farmaceutycznych, zebraliśmy w artykule o wzorcowaniu rejestratorów temperatury w aptekach.

Jak skalibrować termometr elektroniczny w wodzie z lodem - krok po kroku

Mieszanina wody i lodu w stanie równowagi ma temperaturę 0 °C niezależnie od tego, ile w niej lodu, a pogoda i wysokość nad poziomem morza praktycznie jej nie zmieniają. To najprostszy i najpewniejszy punkt odniesienia dostępny bez laboratorium. Nadaje się do termometrów z sondą szpilkową, sond na kablu i wodoodpornych sond rejestratorów.

1. Napełnij wysoką szklankę albo termos drobno pokruszonym lodem - najlepiej z wody destylowanej albo przegotowanej. Kostki zostawiają między sobą ciepłe kieszenie wody.
2. Dolej zimnej wody tak, żeby wypełniła przestrzenie między lodem, ale lód nie pływał. Woda powinna sięgać tuż pod powierzchnię lodu.
3. Zamieszaj i odczekaj 2-3 minuty, aż temperatura się wyrówna.
4. Zanurz sondę na głębokość co najmniej 5 cm, w środku naczynia, tak żeby nie dotykała dna ani ścianek. Delikatnie poruszaj nią w mieszaninie.
5. Odczekaj, aż wskazanie przestanie się zmieniać - przy sondzie szpilkowej to kilkadziesiąt sekund, przy sondzie w osłonie albo w obudowie kilka minut.
6. Zapisz wskazanie. Różnica między nim a 0,0 °C to błąd termometru w tym punkcie: wskazanie 0,4 °C znaczy, że termometr zawyża o 0,4 °C.
7. Porównaj błąd z dokładnością podaną przez producenta i z tolerancją przyjętą w Twojej procedurze. Jeśli się mieści - zapisz wynik w rejestrze i używaj dalej. Jeśli nie - wprowadź korektę (opis niżej) albo oddaj przyrząd do wzorcowania.

Woda z lodem sprawdza termometr tylko w jednym punkcie. Jeśli przyrząd pracuje głównie w 0-8 °C, to dobry wybór. Jeśli mierzysz piekarnik, pasteryzator albo wędzarnię, błąd w 0 °C nie mówi wiele o błędzie w 70 °C - tam potrzebny jest drugi punkt.

Sprawdzenie we wrzącej wodzie - kiedy ma sens

Woda wrze w 100 °C tylko przy ciśnieniu 1013 hPa. Temperatura wrzenia spada mniej więcej o 1 °C na każde 300 m wysokości i zmienia się z pogodą - niż i wyż barometryczny przesuwają ją o kilka dziesiątych stopnia. To sprawdzenie jest więc mniej dokładne niż woda z lodem i nadaje się raczej do wychwycenia dużego błędu niż do korekty o dziesiąte części stopnia.

Przed takim sprawdzeniem upewnij się, że przyrząd wytrzymuje 100 °C. Większość rejestratorów do chłodni i magazynów, z wbudowanym czujnikiem albo sondą w plastikowej osłonie, ma górną granicę pracy dużo niżej - wrzątek je zniszczy. Sondę zanurzaj w spokojnie wrzącej wodzie, z dala od dna garnka, i nie dotykaj nią ścianek.

Porównanie z termometrem wzorcowym - dla rejestratorów i czujników powietrza

Rejestratora z czujnikiem wbudowanym w obudowę nie zanurzysz w wodzie. Taki przyrząd sprawdza się przez porównanie z termometrem, który ma aktualne świadectwo wzorcowania:

• Połóż oba przyrządy obok siebie, czujnikami jak najbliżej, w miejscu o stabilnej temperaturze - w środku lodówki albo komory, z dala od parownika, drzwi i ścianek.
• Odczekaj co najmniej 30 minut, aż obudowy wyrównają temperaturę z powietrzem. Rejestrator przyniesiony z ciepłego pomieszczenia do lodówki potrzebuje tego czasu, zanim jego wskazanie cokolwiek znaczy.
• Odczytaj oba przyrządy w tym samym momencie, kilka razy co kilka minut, i porównaj średnie.
• Pamiętaj, że w powietrzu różnice między dwoma miejscami odległymi o kilkanaście centymetrów potrafią sięgać kilku dziesiątych stopnia - porównanie w powietrzu jest mniej dokładne niż w mieszanej wodzie.

Wynik takiego porównania jest tak dobry, jak termometr odniesienia. Jeśli sam ma poprawkę 0,3 °C na swoim świadectwie, trzeba ją uwzględnić, zanim ocenisz drugi przyrząd.

Jak skalibrować termometr bezdotykowy (na podczerwień)

Termometr bezdotykowy nie mierzy temperatury, tylko promieniowanie cieplne powierzchni, i przelicza je na stopnie przy założonej emisyjności. Większość prostych pirometrów ma emisyjność ustawioną na stałe na 0,95. Dlatego sprawdzenie zaczyna się od powierzchni, której emisyjność znamy.

1. Przygotuj wodę z drobno pokruszonym lodem jak wyżej, ale z większą ilością wody - tak, żeby na powierzchni był gładki lustrzany obszar mieszaniny, bez wystających kawałków lodu. Woda ma emisyjność około 0,95-0,96.
2. Zamieszaj i odczekaj 2-3 minuty.
3. Ustaw emisyjność pirometru na 0,95, jeśli da się ją zmieniać.
4. Celuj prostopadle w powierzchnię wody z takiej odległości, żeby plamka pomiarowa mieściła się w całości na wodzie - plamka rośnie z odległością, a przy pomiarze z daleka pirometr uśrednia też brzeg szklanki i blat.
5. Nie mierz przez parę ani przez szybę. Odczyt powinien być bliski 0 °C, w granicach dokładności podanej przez producenta - zwykle ±1-2 °C albo kilka procent wartości.

To sprawdzenie wyłapie pirometr, który myli się o kilka stopni, ale nie zastąpi wzorcowania. W laboratorium termometry na podczerwień wzorcuje się na promienniku ciała czarnego - powierzchni o znanej emisyjności i stabilnej temperaturze, w kilku punktach zakresu. Tej usługi nie ma w zakresie akredytacji laboratorium, z którym współpracujemy na co dzień; wzorcowanie pirometru organizujemy w innym laboratorium na zapytanie.

Jak wprowadzić korektę - adiustacja w przyrządzie albo poprawka w obliczeniach

Gdy znasz błąd termometru, masz dwie drogi:

• Poprawka w obliczeniach - przyrząd zostaje bez zmian, a do każdego odczytu dodajesz poprawkę ze świadectwa albo z własnego sprawdzenia. Tak pracuje się z przyrządami wzorcowanymi w laboratorium: świadectwo opisuje przyrząd w stanie, w jakim był w laboratorium, więc nie wolno go potem przestawiać.
• Adiustacja w przyrządzie - wpisujesz korektę w menu (funkcje opisane jako CAL, offset, korekta) albo w oprogramowaniu i przyrząd od razu pokazuje poprawione wartości. To wygodniejsze, ale po adiustacji wcześniejsze świadectwo przestaje obowiązywać. Prawidłowa kolejność: najpierw adiustacja, potem wzorcowanie, które potwierdzi wynik.

Przykład z rejestratorów UbiBot, które mają oba warianty w konsoli UbiBot (Ustawienia urządzenia → Kalibracja czujników):

Korektę wpisuj na podstawie pomiaru w punkcie, w którym przyrząd pracuje. Przesunięcie ustalone w 0 °C nie musi być prawdziwe w 40 °C - jeśli błąd zmienia się z temperaturą, potrzebne są dwa punkty i korekta z nachyleniem (współczynnik A).

Kiedy samodzielne sprawdzenie nie wystarcza - wzorcowanie w laboratorium

Woda z lodem powie Ci, o ile termometr się myli, ale nie da liczby, którą przyjmie kontrola. Świadectwo wzorcowania z laboratorium akredytowanego przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) jest potrzebne, gdy:

• prowadzisz system HACCP, GMP albo GDP i audytor pyta o spójność pomiarową przyrządów,
• przechowujesz leki, szczepionki albo krew - w aptece obowiązek świadectwa wzorcowania dla przyrządów monitorujących temperaturę w urządzeniach chłodniczych wynika wprost z przepisów,
• wynik pomiaru ma być dowodem: przy reklamacji transportu, sporze z klientem, kontroli sanitarnej,
• Twoja procedura albo norma wymaga określonej niepewności pomiaru - samodzielne sprawdzenie jej nie podaje.

Wzorcowanie zamówisz w naszym sklepie razem z przyrządem albo osobno dla sprzętu, który już masz. Świadectwa wystawia Laboratorium Pomiaru Temperatury i Wilgotności Łukasiewicz-PIAP w Warszawie, akredytowane przez PCA pod numerem AP 196. Wybór świadectwa zależy od tego, jak laboratorium odczyta przyrząd:

Wersje w dwóch i trzech punktach znajdziesz w kategorii wzorcowanie temperatury, a świadectwa dla wilgotności i ciśnienia - w kategorii świadectw wzorcowania i kalibracji. Podana niepewność to najmniejsza, jaką laboratorium potrafi uzyskać; na świadectwie stoi wartość policzona dla Twojego przyrządu. Wzorcowanie wydłuża realizację zamówienia o 5-6 dni roboczych, najwyżej o 10. Przyrządy innych producentów niż te z naszej oferty przyjmujemy po zapytaniu mailowym, a wzorcowanie poza zakresem akredytacji - na przykład poniżej -30 °C albo pirometrów - organizujemy w innym laboratorium.

Punkty wzorcowania dobierz do temperatury, w której przyrząd pracuje: 5 °C dla lodówki 2-8 °C, -20 °C dla zamrażarki, temperatura procesu dla pieca. Jak to zrobić przy kilku zastosowaniach naraz, opisujemy w poradniku o doborze punktów wzorcowania, a różnicę między świadectwem z akredytacją i bez niej - w artykule o świadectwie wzorcowania bez i z akredytacją. Termopary do wysokich temperatur wzorcuje się razem z rejestratorem - więcej w artykule o budowie i działaniu termopary.

Jak ocenić wynik - poprawka, niepewność i tolerancja

Ze świadectwa albo z własnego sprawdzenia wychodzą dwie liczby: poprawka (o ile trzeba skorygować odczyt) i niepewność (jak dokładnie tę poprawkę znamy). Przyrząd nadaje się do pracy, jeśli wartość bezwzględna poprawki powiększona o niepewność mieści się w tolerancji, którą przyjął zakład.

Przykład: procedura HACCP dopuszcza błąd termometru ±1,0 °C. Świadectwo podaje w 5 °C poprawkę -0,3 °C i niepewność 0,2 °C. 0,3 + 0,2 = 0,5 °C, czyli mniej niż 1,0 °C - termometr jest dopuszczony do pracy, a do jego odczytów w tym zakresie można dodawać poprawkę -0,3 °C. Gdyby poprawka wynosiła 0,9 °C przy niepewności 0,2 °C, suma 1,1 °C przekroczyłaby tolerancję - przyrząd trzeba wyadiustować i wzorcować ponownie albo wymienić.

Podsumowanie

Termometr elektroniczny skalibrujesz samodzielnie w wodzie z drobno pokruszonym lodem: sonda w środku naczynia, bez dotykania ścianek, odczyt po ustabilizowaniu - różnica od 0,0 °C to błąd przyrządu. Wrząca woda daje drugi punkt, ale jej temperatura zależy od ciśnienia. Termometr bezdotykowy sprawdzisz na gładkiej powierzchni wody z lodem przy emisyjności 0,95. Błąd usuwasz adiustacją w przyrządzie albo uwzględniasz poprawką w obliczeniach - nigdy jednym i drugim naraz. Gdy wynik ma przejść kontrolę, potrzebne jest świadectwo wzorcowania z laboratorium akredytowanego przez PCA. Jako autoryzowany dystrybutor UbiBot i Tecnosoft w Polsce oraz wyłączny dystrybutor Tinytag w Polsce dostarczamy rejestratory i termometry od razu ze świadectwem wzorcowania albo wzorcujemy przyrządy, które już masz. Napisz do nas, a przygotujemy ofertę w 24 h.

Wybierz świadectwo wzorcowania termometru →

Artykuł zaktualizowany: październik 2026. Źródła: Międzynarodowy słownik metrologii (VIM) - definicje wzorcowania i adiustacji; ustawa Prawo o miarach i rozporządzenie w sprawie prawnej kontroli metrologicznej przyrządów pomiarowych - legalizacja; zakres akredytacji PCA AP 196 Laboratorium Pomiaru Temperatury i Wilgotności Łukasiewicz-PIAP; konsola UbiBot - kalibracja czujników na poziomie platformy i urządzenia.