Stres cieplny u krów i temperatura w oborze - THI i monitoring

Wpis zaktualizowany: październik 2026 - według przepisów o utrzymywaniu bydła i cieląt, normy DIN 18910-1 i publikacji o wskaźniku THI.

Krowa mleczna o wysokiej wydajności zaczyna odczuwać stres cieplny w temperaturze, którą człowiek uznaje za przyjemnie ciepłą. Przy 22 °C i wilgotności 60 % wskaźnik temperatury i wilgotności THI przekracza już 68 - próg, od którego badania notują pierwsze skutki upału u krów wysokowydajnych. Dlatego w oborze nie wystarczy termometr na ścianie: liczy się temperatura i wilgotność czytane razem, w dzień i w nocy, z alarmem, który przyjdzie, zanim spadnie pobranie paszy.

W tym wpisie pokazujemy, jakie wartości podają wytyczne zootechniczne i przepisy, jak policzyć THI, czym różnią się potrzeby krów i cieląt oraz gdzie powiesić czujnik, żeby pokazywał to, co czuje zwierzę, a nie to, co dzieje się przy otwartej kurtynie.

Dlaczego krowa mleczna źle znosi ciepło

Krowa w laktacji wytwarza dużo ciepła - z trawienia w żwaczu i z produkcji mleka - i musi je oddać do otoczenia. Dopóki powietrze jest chłodne, oddaje je głównie bezpośrednio. Gdy robi się ciepło, ta droga się zamyka i zostaje parowanie z oddechu i skóry. Pokazuje to tabela z niemieckiej normy DIN 18910-1, przytoczona w przeglądzie Instytutu Zootechniki:

Przy 35 °C krowa oddaje prawie całe ciepło przez parowanie, a pary wodnej wydziela ponad trzy razy więcej niż przy 10 °C. Dla obory wynikają z tego dwie rzeczy. Po pierwsze, wilgotność powietrza decyduje o tym, czy parowanie w ogóle działa - w parnym powietrzu para z oddechu i skóry odparowuje wolniej, więc chłodzenie słabnie dokładnie wtedy, kiedy jest najbardziej potrzebne. Po drugie, samo stado jest głównym źródłem wilgoci w budynku, więc obora bez sprawnej wentylacji zawilgaca się sama.

Jaka temperatura w oborze - przepisy i wytyczne

Polskie przepisy nie podają dla krów żadnej liczby. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 28 czerwca 2010 r. w sprawie minimalnych warunków utrzymywania gatunków zwierząt gospodarskich (tekst jednolity Dz.U. 2019 poz. 1966), które obejmuje bydło z wyjątkiem cieląt, mówi w § 7 ust. 1, że obieg powietrza, stopień zapylenia, temperaturę, względną wilgotność powietrza i stężenie gazów utrzymuje się na poziomie nieszkodliwym dla zwierząt. Co to znaczy w liczbach, mówią wytyczne zootechniczne:

• 8-16 °C - optymalna temperatura w oborach uwięziowych i wolnostanowiskowych typu zamkniętego według polskich wytycznych Instytutu Zootechniki z 1977 roku;
• 0-20 °C - zakres według niemieckiej normy DIN 18910-1;
• 0-25 °C - strefa termoneutralna bydła, przyjmowana w literaturze przez wiele lat.

Rozrzut nie jest przypadkowy. Im więcej mleka daje krowa, tym więcej ciepła wytwarza i tym wcześniej zaczyna mieć z nim kłopot. Przegląd Instytutu Zootechniki z 2018 roku przytacza autorów, którzy początek stresu cieplnego wiążą z temperaturą powyżej 21 °C, z temperaturą 24 °C przy wilgotności 70 % albo z 25 °C. Dla dorosłych krów groźniejsza jest więc górna granica - i to ona wymaga stałego pomiaru.

Wskaźnik THI - temperatura i wilgotność w jednej liczbie

Sama temperatura nie mówi, czy krowa się przegrzewa - 26 °C w suchym powietrzu to co innego niż 26 °C w parnej oborze. Dlatego zootechnicy posługują się wskaźnikiem temperatury i wilgotności THI (ang. temperature-humidity index). Najczęściej używany wzór to:

THI = (1,8 × T + 32) - (0,55 - 0,0055 × RH) × (1,8 × T - 26)

gdzie T to temperatura powietrza w °C, a RH to wilgotność względna w %. Ocenę wartości podaje m.in. publikacja Uniwersytetu Florydy (UF/IFAS, 2019):

Próg 68 pochodzi z badań Zimbelmana i współpracowników nad krowami wysokowydajnymi, starszy klasyczny próg to 72. Różnica ma znaczenie praktyczne: przy stadzie o wysokiej wydajności alarm ustawiony dopiero na 72 przyjdzie za późno. Poniżej wartości THI wyliczone z wzoru dla typowych warunków letnich:

Z tabeli widać to, co wielu hodowców zaskakuje: przy 22 °C i 60 % wilgotności THI przekracza już 68, a przy 24 °C i 70 % - klasyczny próg 72. Upał w rozumieniu krowy zaczyna się dużo wcześniej niż upał w rozumieniu człowieka.

Ile kosztuje stres cieplny

• Spadek produkcji mleka pojawia się zwykle w 4.-5. dniu, w którym średnia dobowa temperatura przekracza 25 °C, i wynosi od 5 do 8 % zależnie od poziomu produkcji (przegląd Instytutu Zootechniki, 2018).
• Ten sam przegląd przytacza badanie Hoya i współpracowników (2016): po przekroczeniu średniej dobowej temperatury 25 °C pobranie dawki TMR spadło o 5,3 kg, czas przeżuwania skrócił się o 84 minuty, a wydajność zmalała o 0,8 kg mleka dziennie.
• Według brytyjskiej agencji AHDB każdy punkt THI powyżej 69 to spadek o około 0,4 kg mleka na krowę dziennie.

Opóźnienie o kilka dni jest kluczowe dla monitoringu. Kiedy spadek widać w zbiorniku, przyczyna działa już od kilku dni. Zapis temperatury i wilgotności pozwala zareagować w dniu, w którym THI przekracza próg - włączyć wentylatory i zraszacze, otworzyć kurtyny - zamiast szukać przyczyny w paszy.

Cielęta - zimno i jedyne liczby w przepisach

Cielętom, czyli w rozumieniu przepisów bydłu do ukończenia 6. miesiąca życia, zagraża przede wszystkim zimno. Granicę wyznacza dolna temperatura krytyczna - poniżej niej cielę zużywa energię z paszy na ogrzanie się zamiast na wzrost, a długotrwały stres zimna obniża odporność. University of Wisconsin-Madison podaje:

Czujnik w cielętniku potrzebuje więc przede wszystkim alarmu dolnego. Dla cieląt przepisy podają też jedyne konkretne liczby dotyczące powietrza w budynkach dla bydła. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 15 lutego 2010 r. w sprawie wymagań i sposobu postępowania przy utrzymywaniu gatunków zwierząt gospodarskich, dla których normy ochrony zostały określone w przepisach Unii Europejskiej (Dz.U. 2010 nr 56 poz. 344 z późniejszymi zmianami), wymaga w § 18, aby w pomieszczeniach dla cieląt:

• stężenie dwutlenku węgla (CO2) nie przekraczało 3000 ppm,
• stężenie siarkowodoru (H2S) nie przekraczało 5 ppm,
• koncentracja amoniaku (NH3) nie przekraczała 20 ppm.

Dwutlenek węgla zmierzy rejestrator z sondą CO2 - to przy okazji dobry wskaźnik wymiany powietrza, bo jego stężenie rośnie, gdy wentylacja nie nadąża. Więcej o tym pomiarze piszemy we wpisie o roli pomiaru stężenia dwutlenku węgla. Amoniak zmierzy sonda UbiBot UB-NH3-I1, którą opisujemy w sekcji „Zanim kupisz”; siarkowodoru nie mierzy żaden z rejestratorów opisanych w tym wpisie.

Wilgotność i wentylacja zimą

Zimą problem się odwraca. Obora jest bardziej zamknięta, a stado nadal wydziela dużo pary wodnej i bez przewiewu nie ma jej dokąd odprowadzić. Skutkiem są skropliny na zimnych ścianach i pod dachem, mokra ściółka i wilgotne powietrze, w którym łatwiej przeżywają drobnoustroje. Trwale wysoka wilgotność w zamkniętej oborze to zwykle sygnał, że wymiana powietrza jest za mała - i tej informacji nie da sam termometr. Ogólnie o skutkach zbyt wilgotnego powietrza piszemy we wpisie Zbyt wysoka wilgotność powietrza - kiedy szkodzi i jak ją obniżyć.

Jeśli obora ma wentylację mechaniczną albo automatyczną, przepisy wymagają połączenia jej z systemem alarmowym sygnalizującym awarię systemu wentylacyjnego i z systemem wentylacji awaryjnej (§ 7 ust. 2 rozporządzenia o minimalnych warunkach utrzymywania). Rejestrator z alarmem SMS albo połączeniem głosowym nie zastępuje tego systemu, ale daje drugą, niezależną warstwę: widzi skutek awarii - rosnącą temperaturę i wilgotność - bez względu na to, co ją spowodowało.

Gdzie powiesić czujnik w oborze - krok po kroku

1. Wybierz miejsca, w których przebywają zwierzęta: legowiska, korytarz paszowy, poczekalnię przed halą udojową, cielętnik. Jeden punkt na dużą oborę to za mało - przy otwartej kurtynie i w środku budynku warunki potrafią się wyraźnie różnić.
2. Zawieś czujnik na wysokości zwierząt, a nie pod dachem, gdzie zbiera się najcieplejsze powietrze. W cielętniku - nisko, na wysokości leżącego cielęcia.
3. Omijaj miejsca, które fałszują odczyt: bezpośrednie słońce, wloty powietrza i strumień wentylatora, ściany zewnętrzne, okolice nagrzewnic i źródeł pary.
4. Rejestrator postaw w suchym miejscu, a do obory wprowadź sondę na kablu. Rejestratory UbiBot pracują przy wilgotności do 90 % bez kondensacji, a sonda TH30S-B mierzy w pełnym zakresie 0-100 % RH. Nawet rejestrator GS1 w obudowie IP65 producent zaleca w miejscach długotrwale wilgotnych chronić dodatkową obudową.
5. Podłącz rejestrator do zasilania sieciowego. Akumulator GS1 wystarcza według producenta na 4-6 miesięcy przy łączności WiFi, ale tylko na 3-6 tygodni przy łączności przez sieć komórkową.
6. Ustaw alarmy w dwóch stopniach (opis niżej) i zrób próbny alarm na telefon osoby, która w nocy może zareagować.
7. Raz w roku sprawdź czujnik wilgotności. Producent UbiBot podaje w materiale o kalibracji, że po ponad 60 godzinach pracy powyżej 80 % RH czujnik wilgotności może zawyżać wskazanie o około 3 % RH - w oborze to warunki codzienne. Dlatego wzorcowanie albo porównanie z przyrządem odniesienia jest częścią pomiaru, a nie formalnością.

Jak ustawić alarmy

Platforma UbiBot pozwala ustawić progi osobno dla temperatury i dla wilgotności. THI przekładasz na progi temperatury z tabeli powyżej, dla wilgotności typowej w Twojej oborze:

• Ostrzeżenie dla stada wysokowydajnego: 22 °C przy wilgotności od 60 % - odpowiada THI około 68-69.
• Alarm letni: 24 °C przy wilgotności od 70 % albo 26 °C przy suchszym powietrzu - THI powyżej 72, czyli łagodny stres cieplny.
• Cielętnik: alarm dolny według wieku cieląt - około 13 °C przy noworodkach i około 9 °C do 3. tygodnia życia; przy sondzie CO2 próg poniżej limitu 3000 ppm, np. 2500 ppm, żeby zareagować przed jego przekroczeniem.
• Zima: próg wilgotności ustaw po pierwszych tygodniach zapisu, nieco powyżej wartości, które obora osiąga przy sprawnej wentylacji - stały wzrost ponad ten poziom pokaże, że wymiana powietrza nie nadąża.

Powiadomienia w aplikacji i e-mail są bezpłatne, a SMS, połączenia głosowe i wiadomości WhatsApp są płatne - rozlicza się je w kredytach platformy według cennika platformy UbiBot. W oborze warto mieć przynajmniej jeden kanał, który obudzi w nocy - awaria wentylacji w upalną noc nie poczeka do rana.

Bezpłatna chmura UbiBot mieści, zależnie od liczby czujników i częstotliwości odczytu, dane z okresu od roku do 2-3 lat. Dane historyczne możesz wybiórczo eksportować do PDF i CSV, a potem usuwać z chmury w całości albo wybranym zakresem dat - dzięki temu bezpłatna chmura wystarcza bezterminowo. Eksport CSV przydaje się też do policzenia THI dla każdego odczytu w arkuszu kalkulacyjnym.

Czym monitorować oborę

Rejestratory dobieramy według dwóch pytań: gdzie stoi rejestrator, a gdzie sonda - i którędy dane wychodzą z obory. Wszystkie poniższe urządzenia wysyłają odczyty do bezpłatnej chmury UbiBot i obsługują alarmy opisane wyżej.

• UbiBot GS1-A1RS - obudowa IP65, wyświetlacz, WiFi i wbudowany akumulator. Mierzy w miejscu montażu, a do gniazda sond podłączysz sondę TH30S-B albo sondę CO2, więc jeden rejestrator obejmie na przykład oborę i cielętnik. Dobry wybór, gdy WiFi z domu albo biura sięga do budynku; z rozgałęźnikiem podłączysz więcej sond.
• UbiBot GS1-AL4G1RS - to samo co GS1-A1RS, ale z modemem LTE, dla obór, do których nie dociera WiFi. Działa z kartą SIM polskiego operatora; karta UbiBot Global SIM w zestawie to opcja, nie przymus.
• UbiBot WS1 Pro WiFi i LTE - tańsza droga do łączności LTE, z wyświetlaczem i zasilaniem bateryjnym. Nie ma stopnia ochrony IP, więc rejestrator stawiamy w suchym pomieszczeniu, np. w mleczarni albo biurze, a do obory prowadzimy sondę TH30S-B na kablu 5 m.
• UbiBot TH30S-B - sonda temperatury i wilgotności na kablu 3 m (wtyk mini-jack, do GS1) albo 5 m (micro-USB, do WS1 Pro), zakres -40 do +80 °C i 0-100 % RH. Z przedłużaczem UB-EC-A1 odsuniesz ją od GS1 o kolejne 5 m.
• Czujnik CO2 UbiBot - sonda dwutlenku węgla do 40 000 ppm dla rejestratorów GS1; w cielętniku pokazuje, czy stężenie trzyma się poniżej 3000 ppm. Rejestrator GS1 obsługuje jedną sondę CO2 i nie łączy jej z sondą TH30S-B - temperaturę i wilgotność mierzy wtedy czujnik wbudowany w rejestrator.

Jako autoryzowany dystrybutor UbiBot w Polsce dobieramy zestaw do konkretnej obory: liczbę punktów pomiaru, długości kabli i sposób łączności. Napisz do nas, a przygotujemy ofertę w 24 h. Pełny wybór urządzeń znajdziesz w kategorii bezprzewodowe i sieciowe rejestratory temperatury, a sondy dwutlenku węgla w kategorii rejestratory CO2.

Zanim kupisz

• UbiBot WS1 nie nadaje się do pracy w oborze: nie jest wodoodporny i pracuje przy wilgotności do 90 % bez kondensacji. Sprawdzi się w suchym biurze albo mleczarni.
• UbiBot GS1-AETH1RS z łącznością Ethernet i zasilaniem PoE nie ma stopnia ochrony IP - wybierz go tylko wtedy, gdy rejestrator stanie w suchym pomieszczeniu z gniazdem sieci LAN, a do obory poprowadzisz sondę.
• Amoniak zmierzy sonda UbiBot UB-NH3-I1 do rejestratorów GS1, którą sprowadzamy na zamówienie. Producent podaje zakres 0-500 ppm i dokładność ±20 % pełnego zakresu, czyli do ±100 ppm; rejestrator GS1 musi wtedy pracować z zasilacza 12 V, a sonda po podłączeniu potrzebuje co najmniej 48 godzin rozgrzewania. Przy takiej dokładności nie potwierdzi zgodności z limitem 20 ppm - do tego potrzebny jest dokładniejszy przyrząd. Siarkowodoru nie mierzy żaden z opisanych rejestratorów.
• Rejestrator nie zastępuje systemu alarmowego wentylacji mechanicznej wymaganego przepisami - jest jego uzupełnieniem.

Podsumowanie

W oborze z krowami mlecznymi temperatura i wilgotność mają sens tylko razem: ten sam termometr pokazujący 24 °C może oznaczać komfort albo łagodny stres cieplny, zależnie od wilgotności. Pomiar w kilku punktach na wysokości zwierząt, THI liczony z zapisu, alarm, który dociera także w nocy, i osobny punkt w cielętniku z alarmem dolnym i pomiarem CO2 - to zestaw, który pozwala reagować w dniu, w którym zaczyna się problem, a nie kilka dni później, gdy widać go w zbiorniku na mleko.

Chcesz kalkulację cenową →

Artykuł zaktualizowany: październik 2026. Źródła: rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 15 lutego 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 56 poz. 344) i z 28 czerwca 2010 r. (tekst jednolity Dz.U. 2019 poz. 1966); A. Kaczor, Stres cieplny u krów a możliwości poprawy warunków mikroklimatycznych w oborach, Wiadomości Zootechniczne 2018; DIN 18910-1:2004; I. M. Toledo, G. E. Dahl, R. A. Bucklin, D. K. Beede, Methods to Relieve Heat Stress for Florida Dairies, UF/IFAS 2019; AHDB; University of Wisconsin-Madison Division of Extension; dane producenta UbiBot.