Jakie są rodzaje papieru i jakie jest ich zastosowanie?

Wpis zaktualizowany: październik 2026 - z gramaturami typowych gatunków papieru, oznaczeniami kartonów według DIN 19303, klimatem w drukarni i dwiema miarami wilgotności papieru.

Papier tylko z pozoru jest materiałem jednolitym. Gazeta, ryza do drukarki, katalog na papierze kredowym, worek z papieru pakowego, pudełko z kartonu i karton falisty różnią się surowcem, gramaturą, wykończeniem powierzchni i przeznaczeniem. W tym wpisie porządkujemy rodzaje i gatunki papieru, podajemy ich typowe gramatury i zastosowania, wyjaśniamy, gdzie kończy się papier, a zaczyna karton i tektura, oraz pokazujemy, dlaczego w produkcji, druku i przetwórstwie tak ważna jest wilgotność papieru.

Jak powstaje papier

Papier powstaje z masy włóknistej, czyli zawiesiny włókien w wodzie. Włókna pochodzą z trzech głównych źródeł:

• masy celulozowej (chemicznej) - drewno rozkłada się chemicznie, zostają długie, czyste włókna celulozy; z niej powstają papiery bezdrzewne i wytrzymałe papiery pakowe,
• masy mechanicznej (ścieru) - drewno rozdrabnia się mechanicznie, zostają w nim wszystkie składniki drewna; wydajnie i tanio, typowo w papierze gazetowym,
• makulatury - włókna odzyskane z papieru już zużytego, podstawowy surowiec tektury falistej i wielu kartonów.

Na maszynie papierniczej masa wylewana jest na ruchome sito, przez które odcieka większość wody, a włókna splatają się we wstęgę. Wstęga przechodzi przez prasy, które wyciskają kolejną część wody, a potem przez cylindry suszące, gdzie odparowuje reszta. Na końcu papier bywa wygładzany (kalandrowany) i powlekany, a gotowa wstęga trafia na zwój albo jest cięta na arkusze. Woda towarzyszy więc papierowi od pierwszej do ostatniej minuty produkcji - i zostaje w nim także w gotowym wyrobie.

Papier, karton czy tektura - gramatura

Gramatura to masa jednego metra kwadratowego papieru w gramach (g/m²). Jest podstawowym parametrem każdego gatunku i to od niej zależy, czy mówimy o papierze, kartonie, czy tekturze. Jednej granicy nie ma: słownik terminologiczny IEV, opierający się na normie ISO 4046, podaje, że umownie materiał poniżej 225 g/m² uznaje się za papier, a od 225 g/m² za tekturę (ang. board). W polskiej praktyce handlowej pomiędzy papierem a tekturą mieści się jeszcze karton, a o tym, jak nazwać konkretny wyrób, rozstrzyga specyfikacja jego producenta.

Typowe gramatury popularnych gatunków:

Gramatury podajemy według zestawienia gatunków papieru przygotowanego na Uniwersytecie Stanowym Karoliny Północnej (NC State) - to wartości typowe, a nie normowe, a konkretny papier może wychodzić poza ten zakres. Gramatura przydaje się też przy pomiarze wilgotności: niektóre mierniki dobiera się do papieru przez jego gęstość, którą liczy się z gramatury i grubości - pokazujemy to we wpisie o przeliczaniu gęstości papieru na gramaturę.

Rodzaje papieru według surowca i wykończenia

Najważniejszy podział techniczny to podział według składu włóknistego:

• papier bezdrzewny - zawiera mniej niż 10 % masy mechanicznej, zwykle wcale; jasny i trwały - papiery biurowe, offsetowe, kredowe wysokiej jakości,
• papier z udziałem masy mechanicznej (drzewny) - tańszy, ale mniej trwały; typowo papier gazetowy i powlekane papiery czasopismowe (w powlekanych papierach z masą mechaniczną jej udział wynosi zwykle 50-55 %),
• papier makulaturowy - z włókien z recyklingu; podstawa tektury falistej, wielu kartonów i papierów ekologicznych.

Drugi podział dotyczy powierzchni. Papier niepowlekany (np. offsetowy) ma powierzchnię utworzoną przez same włókna, dobrze przyjmuje pismo i atrament. Papier powlekany, potocznie kredowy, ma na powierzchni warstwę pigmentu ze spoiwem, zwykle 6,5-13 g/m² na stronę - powłoka może stanowić nawet 30 % masy papieru. Dzięki niej druk jest ostrzejszy, a barwy żywsze. Papier powlekany występuje w wykończeniu matowym, półmatowym (satynowym) i błyszczącym.

Rodzaje papieru według zastosowania

W praktyce papier wybiera się według przeznaczenia. Najczęściej spotykane rodzaje:

• papiery do druku i pisania - offsetowy, kserograficzny (biurowy), zeszytowy, książkowy, ilustracyjny o podwyższonej gładkości, kredowy do katalogów i albumów, okładkowy, gazetowy do prasy codziennej, fotograficzny do druku zdjęć,
• papiery higieniczne - bibułka, papier toaletowy, ręczniki i chusteczki o małej gramaturze i dużej chłonności,
• papiery pakowe - kraft (siarczanowy) o dużej wytrzymałości na worki i torby oraz papiery na tekturę falistą: liner na warstwy płaskie i fluting na warstwę falistą,
• kartony - sztywne, wielowarstwowe, na opakowania jednostkowe (leki, kosmetyki, żywność), okładki i teczki,
• papiery specjalne - samoprzylepny (z warstwą kleju i podkładem chroniącym klej), syntetyczny (z tworzywa, odporny na wodę i rozdarcie), termiczny do kas i drukarek etykiet, samokopiujący do druków wielowarstwowych, kalka techniczna, papiery ozdobne i czerpane.

Kartony do opakowań oznacza się skrótem według niemieckiej normy DIN 19303. Pierwsza litera mówi o powierzchni (G - powlekany pigmentem), druga o surowcu, a cyfra - przy kartonach z włókien pierwotnych o kolorze spodu, przy kartonach z makulatury o objętości właściwej:

Wilgotność papieru - dlaczego ma znaczenie

Papier jest higroskopijny: stale wymienia wilgoć z powietrzem i dąży do równowagi z otoczeniem. Kiedy powietrze jest zbyt wilgotne albo zbyt suche, arkusze zmieniają wymiary, a skutki widać w maszynie. Producent papieru Monadnock Paper Mills ostrzega, że skrajna wilgotność powietrza może powodować zwijanie się papieru oraz napięte albo falujące brzegi arkuszy - zależnie od tego, czy powietrze jest za wilgotne, czy za suche. W druku, sztancowaniu i klejeniu oznacza to złe pasowanie, zacięcia arkuszy i odpady.

Dlatego warunki klimatyczne opisują normy i producenci:

• norma ISO 187 ustala standardowy klimat do kondycjonowania i badania papieru i tektury: 23 °C i 50 % wilgotności względnej (w krajach tropikalnych dopuszcza 27 °C i 65 %),
• Monadnock Paper Mills podaje jako typowy i zalecany klimat drukarni 21 °C i 50 % wilgotności względnej, a za problemy z papierem przy wilgotności poniżej 40 % albo powyżej 60 % nie bierze odpowiedzialności,
• papier przywieziony z zimnego magazynu albo z transportu trzeba przed rozpakowaniem doprowadzić do temperatury hali - opakowanie zdejmuje się dopiero przy maszynie.

Czas aklimatyzacji zależy od różnicy temperatur i wielkości paczki. Według tabeli Monadnock Paper Mills (przeliczonej przez nas z jednostek amerykańskich i zaokrąglonej) wygląda to tak:

Jak mierzy się wilgotność papieru - dwie różne miary

W papiernictwie stosuje się dwie miary wody w papierze i trzeba wiedzieć, której wymaga dana specyfikacja albo procedura odbioru:

• zawartość wody (% mc) - ile wody jest w samym papierze; metodą odniesienia jest suszenie próbki w suszarce według EN ISO 287, a w praktyce szybki pomiar daje ręczny wilgotnościomierz dociskany do rolki albo stosu,
• wilgotność względna stosu (% RH) - wilgotność powietrza w równowadze z papierem w ryzie albo stosie, mierzona czujnikiem wsuwanym między arkusze; mówi, czy papier będzie oddawał, czy pobierał wilgoć z powietrza hali.

Firmy papiernicze stosują te miary rozłącznie: specyfikacja papieru albo procedura przyjęcia podaje jedną albo drugą, a wyników nie porównuje się wprost. Dobór przyrządu zaczyna się więc od pytania, którą miarę trzeba zapisać w protokole.

Który miernik do jakiej postaci papieru, porównujemy szczegółowo we wpisie o wilgotnościomierzach do papieru w belach i stosach, pomiar rolek opisujemy we wpisie o pomiarze wilgotności papieru w rolkach miernikiem PM5, a ciągły pomiar na linii produkcyjnej - we wpisie o systemach pomiaru wilgotności papieru i tektury na linii. Wszystkie przyrządy znajdziesz w kategorii wilgotnościomierze do papieru i tektury.

Jako dystrybutor wymienionych marek w Polsce dobieramy miernik do postaci papieru i do miary, której wymaga Twoja specyfikacja. Napisz do nas, a przygotujemy ofertę w 24 h.

Podsumowanie

Rodzaje papieru różnią się surowcem (bezdrzewny, z masą mechaniczną, makulaturowy), powierzchnią (niepowlekany, powlekany matowy, półmatowy albo błyszczący), gramaturą i przeznaczeniem - od bibułki o kilkunastu gramach na metr kwadratowy po kartony i tektury liczone w setkach gramów. Granica między papierem a tekturą jest umowna, a kartony opakowaniowe opisuje skrót według DIN 19303. Niezależnie od gatunku papier pozostaje wrażliwy na wilgoć: o tym, czy dobrze się zadrukuje i przetworzy, decyduje klimat hali i wilgotność samego papieru, mierzona jako zawartość wody albo wilgotność względna stosu.

Zapytaj o miernik wilgotności papieru →

Artykuł zaktualizowany: październik 2026. Źródła: R. Venditti, NC State University - Paper Grades; Monadnock Paper Mills - Paper Condition Recommendations (2020); packaging-warehouse.com - oznaczenia kartonów według DIN 19303; IEV (IEC 60050) - definicja tektury; dane producentów (Schaller humimeter, Delmhorst) + ISO 4046, ISO 187, EN ISO 287, DIN 19303.